Naar inhoud springen

Pirna

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Pirna
Stad in Duitsland Vlag van Duitsland
Wapen van Pirna
Pirna (Saksen)
Pirna
Situering
Deelstaat Vlag van de Duitse deelstaat Saksen Saksen
Landkreis Sächsische Schweiz-Osterzgebirge
Verwaltungsge-
meinschaft		 Pirna
Coördinaten 50° 58′ NB, 13° 56′ OL
Algemeen
Oppervlakte 53,06 km²
Inwoners
(31-12-2020[1])		 38.284
(722 inw./km²)
Hoogte 118 m
Burgemeester Tim Lochner (partijloos)
Overig
Postcode 01796
Netnummer 03501
Kenteken PIR (alternatief: DW, FTL, SEB)
Stad 10 stadsdelen (Ortsteil)
Gemeentenr. 14 6 28 270
Website Officiële website
Locatie van Pirna in Sächsische Schweiz-Osterzgebirge
Kaart van Pirna
Foto's
Stadhuis van Pirna aan de Markt, bij nacht
Stadhuis van Pirna aan de Markt, bij nacht
Portaal  Portaalicoon   Duitsland

Pirna is een gemeente en stad in de Duitse deelstaat Saksen. Het is de Kreisstadt van de Landkreis Sächsische Schweiz-Osterzgebirge. Pirna telde op de peildatum van de meest recente statistiek 38.284 inwoners.[1]

Indeling van de gemeente

[bewerken | brontekst bewerken]

Blijkens de website van de gemeente was deze in 19 stadsdelen verdeeld. De Duitse Wikipedia daarentegen vermeldt 10 stadsdelen of -districten. Deze laatste worden hier opgesomd:

  • Innenstadt (centrum)
    • Pirna-Stadt 967; 14.730
    • Nieder- en Obervogelgesang 60; 150
  • Birkwitz/Pratzschwitz
    • Birkwitz 230; 750
    • Pratzschwitz 390; 690
  • Copitz, ten noorden van het centrum, aan de noordoever van de Elbe 450; 9.640
    • de westelijke helft van Copitz is op de Duitse Wikipedia als stadsdistrict vermeld
  • de oostelijke helft van Copitz is op de Duitse Wikipedia als stadsdistrict vermeld
    • de oostelijke helft van Copitz
    • Posta 71; 250
  • Bonnewitz-Graupa
    • Bonnewitz 230; 260
    • Graupa 710; 3.200
  • Krietzschwitz/Neundorf/Rottwerndorf
    • Krietzschwitz 404; 130
    • Neundorf 160; 480
    • Rottwerndorf 180; 500
  • Mockethal/Zatzschke
    • Mockethal 287; 360
    • Zatzschke 107; 220
  • Jessen/Liebethal
    • Jessen 139; 1.100
    • Liebethal 156; 250
  • Sonnenstein/Cunnersdorf
    • Sonnenstein, ten oosten van het centrum 266; 6.720
    • Cunnersdorf 50; 170
  • Zehista/Zuschendorf
    • Zehista 276; 730
    • Zuschendorf 270; 160.

De getallen zijn ontleend aan de website van de gemeente Pirna. Ze betreffen respectievelijk de oppervlakte in hectare en het geschat aantal inwoners in 2023 (niet vermeld, wanneer in 2023) weer. Of tweede-woningbezitters bij het bevolkingscijfer zijn inbegrepen, is niet vermeld.

Geografie

[bewerken | brontekst bewerken]

De stad Pirna ligt aan de zuidelijke (linker-)oever van de Elbe; het riviertje de Gottleuba mondt er in de Elbe uit. Ten noordwesten van Pirna begint een kleine vlakte aan weerszijden van die rivier.

Pirna wordt omgeven door heuvelruggen, die verder zuidelijk en zuidoostelijk overgaan in het Ertsgebergte en het Elbezandsteengebergte.

Naburige gemeentes

[bewerken | brontekst bewerken]

Verkeer en vervoer

[bewerken | brontekst bewerken]

Door de stad lopen de Bundesstraße 172 zuidoostwaarts, en de Bundesstraße 172a westwaarts, naar afrit 6 van de Autobahn A 17. Deze afrit ligt circa 4 kilometer ten westen van Pirna. Enige regionale wegen, zonder gelijkvloerse kruisingen, lopen westelijk om de stad heen; vooral ten noorden van Pirna is een verdere modernisering van het hoofdwegennet in uitvoering (stand: 2025).

Station Pirna, ten westen van het centrum, aan de zuidelijke oever van de Elbe, is een belangrijk regionaal spoorwegknooppunt, van waaruit men snel naar Dresden kan reizen. Pirna heeft 6, voornamelijk in de spitsuren op werkdagen rijdende, stadsbuslijnen.

Economie

[bewerken | brontekst bewerken]

Langs de Elbe, o.a. bij Pratzschwitz en Birkwitz, ten westen van Pirna, is al zeker 200 jaar lang sprake van industrie e.d. langs de Elbe, o.a. een kalkoven en een baksteenfabriek. Hiervan resteren alleen nog een grindgroeve, waaromheen twee kleine meren zijn ontstaan. Eén van die meren is voor een deel tot recreatieplas ontwikkeld. Dichter bij het station en de stad liggen langs de spoorlijn nog oude industrieterreinen uit de DDR-tijd. Hier is anno 2025 nog een middelgrote fabriek van plastic auto-onderdelen gevestigd, en verder vooral regionaal en lokaal midden- en kleinbedrijf.

Pirna is, economisch gezien, sterk afhankelijk van de dienstensector. Het stedelijke ziekenhuis, Helios Klinikum Pirna, direct ten zuidoosten van Kasteel Sonnenstein, is de grootste werkgever van Pirna. Verder is er werkgelegenheid, doordat de Landkreis er zijn kantoor houdt, en er dus regionale ambtelijke instellingen zijn gevestigd. Daaronder is een Amtsgericht en een kantoor, van waaruit toezicht wordt gehouden op de stuwdammen in de gehele deelstaat Saksen.

Verder ligt Pirna niet zeer ver van Dresden, en is vanuit die stad goed en snel bereikbaar. Veel van de huidige inwoners (woonforensen) van Pirna werken in Dresden.

Geschiedenis

[bewerken | brontekst bewerken]

Op de locatie van Pirna, op vruchtbare lössgrond in het dal van de Elbe, woonden circa 4.000 jaar vóór de jaartelling boeren, die gerekend worden tot de dragers van de neolithische bandkeramische cultuur. Omstreeks 300 vestigden zich hier Germanen, en omstreeks 700 trokken die weg en maakten plaats voor Slavische volkeren (Sorben). Uit die tijd dateert de plaatsnaam, die waarschijnlijk van een Slavisch woord pir (vuurplaats) is afgeleid.

Aan het begin van de 13e eeuw verwierf het rondom Kasteel Sonnenstein ontstane burchtdorp Pirna stadsrechten uit handen van Hendrik III van Meißen, markgraaf van Meißen.

Van 1293 , toen Wenceslaus II de heerschappij verwierf, tot 1405, lag de stad in Bohemen. Daarna kwamen Pirna en omgeving aan het Hertogdom Saksen. Onder hertog Hendrik van Saksen (1473-1541) werd, in 1539 de Reformatie doorgevoerd. Sindsdien zijn de meeste christenen, en ook de meeste kerkgebouwen in de huidige gemeente Pirna, evangelisch-luthers.

Talrijke keren werd Pirna getroffen door overstromingen van de Elbe of haar zijrivieren, die zeer grote schade aanrichtten en waarbij vaak ook dodelijke slachtoffers te betreuren waren. Dat gebeurde o.a. in 1501, 1651, 1784, op 31 maart 1845, in 1890, 1897, 1927, 1957, 2002, 2006 en 2013.

Gedurende de Dertigjarige Oorlog had de stad vooral in 1639, toen Zweedse soldaten Pirna veroverden en deels uitmoordden, veel ellende te verduren.

Omstreeks 1753 verbleef de bekende Italiaanse schilder Bernardo Bellotto, alias Canaletto II, aan het Saksische hof te Dresden. In die tijd schilderde hij 11 zeer nauwkeurige stadsgezichten, zogenaamde vedute, van Pirna.

Tijdens de Zevenjarige Oorlog (1756-1763) vond het Beleg van Pirna plaats. Deze vijandelijkheden in 1756 eindigden met een Pruisische overwinning. Keizerlijke troepen heroverden de stad in 1758.

Omstreeks 1774 begon in Pirna het industriële tijdperk, door de vestiging van een katoenbedrukkerij.

Van 1809-1813 had de stad weer te lijden onder militaire bezettingen en plunderingen, tijdens de Napoleontische oorlogen.

De ontwikkeling van Pirna tot industriestad kwam pas goed op gang na de aansluiting op het spoorwegnet, in 1845. Onder de talrijke vanaf 1862 opgerichte fabrieken was een in geheel Duitsland beroemde meubelfabriek, die bestond van 1869-2007.[3] Vanaf 1887 waren er militairen in kazernes te Pirna gelegerd, vooral genietroepen.

In 1923 vielen bij arbeidersoproeren te Pirna twee doden.

Ten tijde van het Derde Rijk en de Tweede Wereldoorlog was er in Pirna-Zatzschke van januari tot en met april 1945 een nevenkamp van concentratiekamp Flossenbürg gevestigd. Ongeveer 1.000 gevangenen, onder wie Joodse vrouwen, moesten in gedeeltelijk ondergrondse benzine- en aanverwante fabrieken onder barbaarse werkomstandigheden zware dwangarbeid verrichten. Velen overleefden dit niet.

De al sinds 1811 in het gelijknamige kasteel gevestigde psychiatrische instelling Sonnenstein aan de oostkant van de stad Pirna was een van de zogenaamde Tötungsanstalten, euthanasie-centra, waar de nazi's in het kader van de Aktion T4 vele duizenden bewoners van o.a. psychiatrische instellingen hebben vermoord. in de jaren 1940 en 1941 werden in de kelder van gebouw C 16 van het kasteel-/instellingscomplex 13.720 mensen met een cognitieve of psychische stoornis alsmede minstens 1.031 gevangenen uit concentratiekampen vergast. In de stad herinneren verscheidene gedenktekens aan de slachtoffers hiervan.

Pirna werd aan het einde van de oorlog enkele malen getroffen door geallieerde luchtaanvallen. Bij een zo'n bombardement, op 19 april 1945, vielen daarbij meer dan 200 doden. Korte tijd later werd Pirna veroverd door het Sovjet-Russische Rode Leger.

Van 1949 tot 1990 lag Pirna in de DDR. In die tijd werd er in de stad veel industrie gevestigd, en er werden ook, vooral bij Sonnenstein en in Copitz, grote nieuwbouwwijken met Plattenbau-flats, uit de grond gestampt. Omstreeks 1975 had Pirna een recordaantal inwoners van bijna 50.000. De grootste fabrieken produceerden kunstzijde, celstof en motoronderdelen. Deze laatste onderneming, gevestigd in het kasteel, maakte aanvankelijk, in de jaren 1950, turboprop-vliegtuigmotoren, maar omdat de Sovjet-Unie deze niet wilde kopen, stopte men hier na drie jaar mee.

Na de Duitse hereniging, in 1990, gingen al gauw vele bedrijven failliet, 5.000 man waren vrijwel direct werkloos, en zoals ook overal elders in Oost-Duitsland, trokken velen weg naar economisch sterkere regio's in westelijk Duitsland.

De renovatie en sanering van de stad en haar kasteel Sonnenstein werden afgesloten in 2011, toen het bestuur van de Landkreis Sächsische Schweiz-Osterzgebirge het gerenoveerde kasteel als kantoorpand in gebruik nam. Het nieuwe ziekenhuis van Pirna werd gebouwd te Sonnenstein op de locatie van de voormalige motorenfabriek.

Toerisme, bezienswaardigheden

[bewerken | brontekst bewerken]
  • Pirna heeft een historisch stadscentrum met o.a. het historische stadhuis en nog enige andere monumentale gebouwen:
    • de evangelisch-lutherse Stads- of Mariakerk, die uit de 16e eeuw dateert, en waarvan de plafondgewelven een architectonische bijzonderheid vormen, heeft een bezienswaardig, grotendeels barok interieur.
    • de rooms-katholieke, omstreeks 1300 gebouwde, gotische Kloosterkerk Sankt-Heinrich
    • het in 1520 gebouwde Canalettohuis herbergt de stedelijke tourist information.
    • het in 1544 gebouwde Blechschmidthaus was van 1544-1563 de woning van de architect Wolf Blechschmidt, die de tweede bouwfase van de Mariakerk en een renovatie van het stadhuis in Pirna ontwierp. Het is tegenwoordig in gebruik als hotel.
    • het voormalige klooster van de Dominicanen in de binnenstad huisvest tegenwoordig het Stadsmuseum.
    • het historische Peter-Ulrich-Haus, naast het stadhuis, gebouwd kort na 1500, dat o.a. een kleine toneelzaal herbergt voor cabaret- en soortgelijke voorstellingen. Ook bevindt zich er een klein, aan de architect Peter Ulrich (ontwerper van de Mariakerk in de stad, eerste bouwfase) gewijd, museum en een cultureel café.
  • In de stad staat Kasteel Sonnenstein.
  • Ten zuiden van het stadscentrum staat een DDR-Museum dat o.a. aan het dagelijks leven in die voormalige staat (1949-1990) is gewijd.
  • Pirna is het beginpunt van de Sächsische Weinstraße (Saksische Wijnroute), die langs wijngaarden en wijnhuizen voert.
  • Ook de Malerweg, een wandelroute door het berggebied Saksisch Zwitserland (Sächsische Schweiz), loopt door Pirna. Deze route is in het verleden door vele kunstschilders, onder wie Caspar David Friedrich begin 19e eeuw, gebruikt om schilderachtige plekken te vinden.[4]
  • Bij Birkwitz en Pratzschwitz liggen twee, na grindwinning ontstane meertjes. Het grootste daarvan meet bijna 90 hectare en de westelijke oever daarvan beschikt over bescheiden faciliteiten voor watersport- en strandvermaak. Eén keer per jaar vindt er in juli een strandfestival plaats.
  • Te Graupa staat een landgoed, waar in de zomer van 1846 de componist Richard Wagner heeft gelogeerd. Hij heeft er waarschijnlijk de opera Lohengrin gecomponeerd. Een aan Wagner gewijd klein museum in het gebouw en een gedenkteken herinneren hieraan.
  • De kasteeltuinen van Zuschendorf, beroemd om hun azalea's en hortensia's, zijn voor het publiek opengesteld; het bijbehorende kasteeltje niet.

Afbeeldingen

[bewerken | brontekst bewerken]

Partnersteden

[bewerken | brontekst bewerken]

Met de volgende steden onderhoudt Pirna jumelages:

Met Reutlingen (Duitsland) en Capannori (Italië) bestaan minder officiële relaties, zogenaamde Städtefreundschaften.

Persoonlijkheden in relatie tot de gemeente

[bewerken | brontekst bewerken]

Geboren in Pirna

[bewerken | brontekst bewerken]
  • Johann Tetzel (ca. 1465-1519), Dominicaan en aflaatprediker[5]
  • Gertrud Eysoldt, ook bekend onder de namen Gertrud Martersteig en Gertrud Berneis (geboren op 30 november 1870; overleden op 5 januari 1955 in Ohlstadt), belangrijk toneelactrice en -lerares in Berlijn; te Pirna-Jessen is een straat naar haar genoemd
  • Siegfried Rädel (geboren op 7 maart 1893 in Copitz, gemeente Pirna; overleden op 10 mei 1943 in Brandenburg), belangrijk communistisch en pacifistisch politicus. Hij zette zich (tevergeefs) in 1927 in voor slachtoffers van de overstroming van het riviertje de Gottleuba; nam in 1928 deel aan een pacifistisch vredescongres te Amsterdam; moest Duitsland eind 1933 verlaten; in september 1939 in zijn woonplaats Parijs door de Fransen geïnterneerd; in 1942 door het Vichy-bewind aan nazi-Duitsland uitgeleverd en later veroordeeld tot de dood onder de guillotine. Te Pirna is een straat naar hem genoemd.
  • Paul Körner (Pirna, 2 oktober 1893 - Tegernsee, 29 november 1957), nazi-politicus. Hij was de adjudant en privésecretaris van Hermann Göring.
  • Martin Hellinger (geboren op 17 juli 1904; overleden op 13 august 1988 in Hamburg), tandarts, SS-Hauptsturmführer en kamparts in concentratiekampen. Hij geldt als degene, die de gouden tanden trok uit de stoffelijke overschotten van in de kampen omgekomen mensen. Na de Tweede Wereldoorlog zat hij wegens oorlogsmisdaden 7 jaar gevangenisstraf uit.
  • Eva Schulze-Knabe (geboren op 11 mei 1907; overleden op 15 juli 1976 in Dresden), schilder en grafisch kunstenares; politiek zeer actief communiste; on die reden door de nazi's vervolgd (evenals haar echtgenoot, die ook schilder was en te Plötzensee door de nazi's werd onthoofd); door het Russische Rode Leger bevrijd uit tuchthuis Waldheim; daarna in de DDR een aan het regime trouwe en gevierde kunstenares.
  • Dieter Schubert (Pirna-Copitz, 11 augustus 1943), Oost-Duits voormalig roeier
  • Ramona Neubert (1958), meerkampster
  • Michael Rösch (1983), biatleet
  • Francesco Friedrich (1990), bobsleepiloot

Overigen

[bewerken | brontekst bewerken]
  • Peter Ulrich, ook bekend als Peter von Heilbronn, Peter von Pirna; (geboren omstreeks 1440 in Heilbronn; overleden in 1513 of 1514 te Pirna, architect
  • Theophilus Jacobäer, (geboren op 13 december 1591 in Denkendorf; overleden op 29 juli 1659 in Pirna); apotheker; in Pirna geëerd als redder van de stad. In 1639, tijdens de Dertigjarige Oorlog, was de stad ingenomen door Zweedse troepen onder veldmaarschalk Johan Banér. Op 25 september spoedde Jacobäer zich te paard naar het hof te Dresden, en kreeg van prinses Magdalena Sybilla van Brandenburg-Bayreuth, die bevriend was met de koningin van Zweden, gedaan, dat zij aan Banér een smeekschrift richtte, om de stad Pirna niet in brand te steken. Nadat Jacobäer deze brief aan Banér had overhandigd, zag deze inderdaad van de brandstichting af en trok met zijn troepen verder.
  • Ernst Gottlob Pienitz (geboren op 20 augustus 1777 in Radeberg; overleden op 30 mei 1853 in Pirna), psychiater, met voor zijn tijd vooruitstrevende opvattingen. Van 1811 tot 1851 was hij geneesheer-directeur van de psychiatrische instelling in Kasteel Sonnenstein.
  • Annemarie Köhler (geboren in 1893 in Crimmitschau, overleden op 17 september 1948 in Pirna), arts; zij werd bekend, omdat zij de dagboeken van de bekende schrijver Victor Klemperer, een familievriend van haar, voor de nazi's verstopte.
  • Elfriede Lohse-Wächtler (1899–1940), avant-gardistisch kunstschilderes, wegens een psychiatrische stoornis in de inrichting Sonnenstein te Pirna door vergassing om het leven gebracht
  • Willy Tröger (geboren op 2 oktober 1928 in Zwickau; overleden op 30 maart 2004 in Pirna-Copitz), voetballer (midvoor). Tussen 1954 en 1959 was hij 15 maal DDR-international. Bijzonder is, dat hij als tiener in de Wehrmacht moest vechten, en aan het front zijn rechterhand verloor. Mede daardoor was hij in de jaren-1950 een van de populairste sportlieden van de DDR. Het stadionnetje van de voetbalclub VfL Pirna-Copitz is na zijn dood naar hem genoemd.

Zie ook

[bewerken | brontekst bewerken]
[bewerken | brontekst bewerken]
Zie de categorie Pirna van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.

Overgenomen van "https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pirna&oldid=70699003"